Vào thế kỷ VI TCN, một đế chế vĩ đại mới trỗi dậy từ cao nguyên Iran – Đế chế Achaemenid của người Ba Tư, do Cyrus Đại đế sáng lập.
Sau khi chinh phục vương quốc Media (Tây Bắc Iran ngày nay) và Babylon (Trung Nam Iraq hiện đại), Cyrus hướng sự chú ý đến vùng đất giàu có phía tây: Anatolia (Tiểu Á – Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay), nơi tập hợp hàng loạt vương quốc và thành bang Hy Lạp cổ đại, trải dài từ bờ Địa Trung Hải đến cao nguyên Iran.
Cuộc chinh phục Lydia và cánh cổng mở vào Anatolia
Năm 546 TCN, Cyrus tiến hành một chiến dịch quân sự lớn nhắm vào vương quốc Lydia, lúc bấy giờ là thế lực hùng mạnh nhất tại Tây Anatolia. Vua Croesus, nổi danh vì sự giàu có huyền thoại, đã cố gắng liên minh với Sparta và Ai Cập để chống lại Ba Tư, nhưng không kịp.
Sau trận chiến tại sôngHalys (nay là Sông Đỏ Kızılırmak), quân đội Ba Tư đánh bại Croesus và chiếm lấy Sardis (tại Manisa ngày nay)– kinh đô của Lydia. Sự sụp đổ của Lydia là bước ngoặt lớn mở toang cánh cửa phía tây cho người Ba Tư tiến vào toàn bộ Anatolia.
Sau Lydia, người Ba Tư không ngừng mở rộng ảnh hưởng bằng cả vũ lực lẫn chính trị khôn khéo.
Phrygia, vùng đất trung tâm Anatolia vốn đã chịu ảnh hưởng Lydia, bị sáp nhập gần như ngay sau khi Lydia sụp đổ. Phrygia trở thành một phần trong hệ thống satrapy (tỉnh) của Ba Tư, thường được gọi là Hellespontine Phrygia (tạm gọi là tỉnh Phrygia), do một satrap người Ba Tư cai trị từ Daskyleion, gần hồ Manyas (Tỉnh Balıkesir ngày nay.)
Cappadocia, nằm ở phía đông trung tâm Anatolia, là một vùng bán độc lập với những bộ lạc bản địa nói tiếng Luwian và Iran. Sau chiến thắng của Cyrus, Cappadocia bị đưa vào hệ thống quản lý của đế chế, nhưng phần lớn duy trì cấu trúc bộ tộc truyền thống, đổi lại họ nộp thuế và cung cấp binh lính cho quân đội Ba Tư.
Lycia, vùng ven biển Địa Trung Hải phía nam (ngày nay từ Fethiye tới Antalya), không bị chinh phục ngay lập tức. Người Lycia vốn có nền văn hóa riêng biệt và cấu trúc liên bang độc lập. Tuy nhiên, sau một loạt chiến dịch vào cuối thời Cyrus và đầu thời vua kế vị Darius I (khoảng 520 TCN), Ba Tư chiếm lấy các trung tâm quan trọng như Xanthos và Patara (hai trung tâm này đều thuộc thuộc Kaş, tỉnh Antalya ngày nay), thiết lập quyền kiểm soát chặt chẽ, biến Lycia thành một phần trong satrapy Caria (tỉnh Caria ngày xưa của Ba Tư bao gồm Bodrum, Nam Aydin, Tây Nam Denizli, Tây Bắc Antalya).
Caria, là trường hợp đặc biệt hơn. Người Carian có mối liên kết văn hóa chặt chẽ với Hy Lạp, và ban đầu chống lại sự hiện diện của Ba Tư. Tuy nhiên, khi Darius I lên ngôi, ông đã dùng chính sách linh hoạt hơn: bổ nhiệm những nhà quý tộc địa phương trung thành làm satrap, tiêu biểu là dòng họ của Mausolos – người sau này cho xây lăng mộ tại Halicarnassus (Bodrum ngày nay): Lăng mộ Mausolos (một trong 7 kỳ quan thế giới cổ đại). Caria trở thành một điển hình cho việc Ba Tư “Ba Tư hóa” giới tinh hoa địa phương để duy trì quyền lực mà không cần duy trì quân sự thường trực quá nặng nề.
Hệ thống cai trị Ba Tư ở Anatolia
Một trong những điểm nổi bật nhất của sự thống trị Ba Tư ở Anatolia là cách họ dung hòa giữa quyền lực trung ương và bản sắc địa phương. Mỗi satrapy đều do một tổng đốc người Ba Tư hoặc quý tộc bản xứ thân Ba Tư cai trị, dưới sự giám sát chặt chẽ của vua Ba Tư (Shahanshah – Vua của các vua).
Mặc dù là ngoại bang, người Ba Tư không áp đặt văn hóa hay tôn giáo của mình. Các tộc người tại Anatolia vẫn được phép giữ lại ngôn ngữ, tín ngưỡng, và truyền thống riêng. Chỉ cần họ nộp thuế, giữ trật tự và trung thành về chính trị, đế chế Ba Tư sẵn sàng để họ tự trị ở nhiều cấp độ.
Một kỳ quan hành chính thời ấy là Con đường Hoàng gia, dài khoảng 2.700 km nối từ Sardis (Manisa ngày nay) tới Susa (trung tâm Ba Tư – nay thuộc thành phố Shush, tỉnh Khuzestan, Tây Nam Iran).
Con đường này giúp truyền tin, điều quân, và luân chuyển sứ giả chỉ trong vòng 1 tuần: một thành tựu đáng nể vào thời cổ đại.
Tại sao nó lại là thành tựu đáng nể vào thời cổ đại?
Con đường hoàng gia đi qua các thành phố sau ở thời hiện đại:
Thổ Nhĩ kỳ: Manisa, Uşak, Kütahya, Afyonkarahisar, Ankara, Yozgat, Sivas, Erzincan, Erzurum, Ağrı, Van
Iran: Kermanshah, Hamadan, Lorestan, Khuzestan
Nếu ở thời nay, để đi hết con đường trên, con người sẽ cần 35-40 ngày đạp xe hoặc 5 ngày lái xe ô tô (tính cả thời gian nghỉ ngơi) hoặc 110 ngày (3 tháng) đi bộ.
Vậy làm sao 2700km ở thời cổ đại mà chỉ đi trong 1 tuần là tới?
Vì cứ 25-30km lại có một trạm tiếp vận trên tuyến đường. Các trạm được chuẩn bị sẵn ngựa khỏe, sứ giả thay ca, lính bảo vệ để đi tiếp. Hình thức này gần giống chạy tiếp sức ở hiện đại, nhưng mà bằng ngựa. Nhờ đó, các sứ giả hoàng gia có thể di chuyển suốt chiều dài Con đường Hoàng gia chỉ trong vòng bảy ngày.
Những kháng cự và dấu hiệu suy yếu
Dù cai trị hiệu quả, sự hiện diện của người Ba Tư không phải lúc nào cũng được chào đón. Đặc biệt tại vùng Ionia (bao gồm Izmir, Aydın, Bắc Muğla), nơi tập trung các thành bang Hy Lạp, sự bất mãn tích tụ và dẫn đến cuộc nổi dậy Ionia vào năm 499 TCN. Dù bị đàn áp, sự kiện này là khởi đầu của Chuỗi chiến tranh Hy Lạp – Ba Tư, kéo dài gần nửa thế kỷ, với các trận nổi tiếng như Marathon, Thermopylae và Salamis.
Trận Marathon (490 TCN): Vua Darius I của Ba Tư tấn công Athens. Quân Athens ít hơn nhưng đã thắng nhờ chiến thuật tốt. Khi quân Hy Lạp (Athens) giành chiến thắng vang dội trước quân Ba Tư tại cánh đồng Marathon, họ muốn báo tin mừng về thành phố Athens ngay lập tức.
Một chiến binh tên là Pheidippides đã chạy bộ không nghỉ từ Marathon về đến Athens, quãng đường khoảng 42 km.
Khi đến nơi, ông kêu lên: “Νενικήκαμεν!” (Chúng ta đã chiến thắng!), rồi ngã xuống và chết vì kiệt sức.
Khi Thế vận hội hiện đại lần đầu tiên tổ chức (1896), cuộc thi marathon được lấy cảm hứng từ truyền thuyết này với cự ly 42km.
Trận Thermopylae (480 TCN): Vua Xerxes I dẫn đại quân đánh vào Hy Lạp. 300 chiến binh Sparta do vua Leonidas dẫn đầu tử thủ tại hẻm núi. Dù Hy Lạp thua nhưng trận này trở thành biểu tượng anh hùng Hy lạp.
Trận Salamis (480 TCN): đây là trận hải chuyến quyết định, hạm đội Hy Lạp đánh bại hải quân Ba Tư trong eo biển hẹp. Quân Ba Tư mất thế thượng phong, bắt đầu rút lui khỏi Hy Lạp.
Mặc dù thất bại trong việc chinh phục Hy Lạp lục địa, Ba Tư vẫn duy trì quyền kiểm soát Anatolia thêm 150 năm. Tuy nhiên, sự chia rẽ trong triều đình, tranh giành quyền lực giữa các satrap, và sức ép từ Macedonia khiến đế chế dần suy yếu.
Năm 334 TCN, Alexander Đại đế vượt qua Hellespont (nay là Dardanelles- tiếng Thổ là Çanakkale Boğazı), khởi đầu chiến dịch chinh phục phương Đông. Trận Granicus diễn ra ngay tại vùng tây bắc Anatolia – nơi quân Ba Tư bị đánh bại hoàn toàn. Đây là bước đầu cho sự sụp đổ của toàn bộ hệ thống Ba Tư ở Tiểu Á.
Trong vòng vài năm, toàn bộ Anatolia rơi vào tay Alexander. Đế chế Ba Tư vốn đã từng là quyền lực tối cao của Tây Á, chấm dứt vai trò thống trị ở vùng đất này.
TIẾNG THỔ DỄ ẸC 