Sự khởi nguồn của người Turk
Ngày xưa, trên những thảo nguyên rộng lớn của Trung Á, nơi ngựa phi và gió hát, người Turk – những chiến binh của thảo nguyên – đã đặt nền móng cho một nền văn hóa mạnh mẽ, lan tỏa khắp lục địa Á-Âu. Họ là hậu duệ của các bộ lạc du mục lừng danh như Dingling, Oghuz, Uyghur, Karluk và Tiele, từng tung hoành từ vùng hồ Baikal đến Tân Cương, với cội nguồn huyền thoại bắt rễ sâu tại dãy núi Altai. Với đời sống gắn bó với ngựa và thiên nhiên, họ đã viết nên những trang sử hào hùng, mà trong đó, Truyền thuyết Bozkurt và Truyền thuyết Ergenekon là hai sử thi vĩ đại, kể về nguồn gốc, sự tái sinh và hành trình lớn mạnh của dân tộc Turk.
Truyền thuyết Bozkurt
Truyền thuyết Bozkurt, một trong những sử thi quan trọng nhất của văn hóa Turk, được coi là câu chuyện về nguồn gốc của người Turk, đặc biệt gắn liền với người Gök-Türk. Truyền thuyết này kể về sự sinh tồn và tái sinh của dân tộc qua hình ảnh Bozkurt – con sói xám thiêng liêng, biểu tượng của sức mạnh và tinh thần bất khuất.
Theo các ghi chép trong biên niên sử Trung Quốc từ thế kỷ 6-7 và truyền thống Turk, câu chuyện bắt đầu từ một thảm họa kinh hoàng. Một bộ tộc bị kẻ thù tấn công, tiêu diệt hoàn toàn trong một trận chiến khốc liệt. Tất cả dân chúng, từ già trẻ lớn bé, đều bị giết, chỉ còn lại một cậu bé sống sót. Cậu bé bị thương nặng, bị bỏ mặc giữa đầm lầy hoặc rừng hoang, tưởng chừng không thể qua khỏi. Nhưng rồi, một con sói xám cái xuất hiện, mang trong mình linh hồn của đất trời. Con sói tìm thấy cậu bé, đưa cậu vào một hang động bí mật, cho cậu bú sữa và chăm sóc cậu qua những ngày khắc nghiệt. Nhờ sự bảo vệ của Bozkurt, cậu bé dần hồi phục và trưởng thành.
Khi lớn lên, cậu và Bozkurt – hoặc, theo một số phiên bản, một người phụ nữ được sói dẫn đến – sinh ra những người con, được xem là tổ tiên của người Turk.
Câu chuyện Bozkurt không chỉ là huyền thoại về nguồn gốc mà còn là lời khẳng định về sức mạnh bất khuất của người Turk. Vào thế kỷ 6, khi Khả hãn quốc Göktürk ra đời với thủ đô tại thung lũng Orkhon (nay thuộc Mông Cổ), danh xưng “Turk” lần đầu vang vọng trên trường chính trị. Nhà nước Gök-Türk vươn mình thành một đế quốc xuyên lục địa, trải dài từ Mãn Châu đến bờ Biển Đen.
Tuy nhiên, ánh hào quang ấy không kéo dài mãi. Xung đột nội bộ và áp lực từ nhà Đường (Trung Quốc) khiến đế quốc tan rã vào năm 603, chia thành Đông và Tây Gök-Türk. Đến năm 630, Đông Gök-Türk sụp đổ, và Tây Gök-Türk cũng thất thủ vào năm 657. Sau những thất bại đau thương, nhiều nhóm người Turk tan biến, một số hòa nhập vào các nền văn hóa láng giềng, một số di cư đi tìm những vùng đất mới để phục quốc. Từ những tro tàn ấy, những người sống sót đã tìm thấy hy vọng, và một truyền thuyết mới ra đời – Truyền thuyết Ergenekon.
Truyền thuyết Ergenekon
Truyền thuyết Ergenekon, một phần của Đại sử thi Turk, là sự tiếp nối của Truyền thuyết Bozkurt, kể về thời đại của người Gök-Türk và hành trình lớn mạnh của họ. Nếu Truyền thuyết Bozkurt xác định nguồn gốc của dòng dõi Turk, thì Ergenekon kể về sự phát triển, củng cố sức mạnh và giai đoạn mở rộng của dân tộc.
Theo các ghi chép lịch sử Trung Quốc, nơi mà Truyền thuyết Bozkurt kết thúc, Ergenekon bắt đầu. Câu chuyện mở ra vào thời İl Han, một hậu duệ của Oghuz Han (bộ lạc Oghuz – 1 trong các bộ lạc Turk) , cai trị đất Mông Cổ. Sevinç Han, vua của người Tatar, với sự hỗ trợ từ người Kyrgyz và các bộ tộc khác, mở cuộc chiến chống lại İl Han. Quân đội của İl Han bị đánh bại, tất cả dân chúng bị giết, chỉ có con trai út của İl Han, Kıyan, cháu trai Nöküz và vợ của họ trốn thoát. Họ quyết định tìm một nơi mà kẻ thù không thể phát hiện.
Họ đi theo con đường mà những con cừu hoang dẫn lối, đến một con đèo hẹp trên ngọn núi cao. Qua con đèo, họ đến một thung lũng có suối, sông, đồng cỏ, cây ăn quả và thú săn. Tạ ơn Thượng đế, họ đặt tên nơi này là Ergene Kon, nghĩa là “nơi có mỏ”. Thung lũng này trở thành nơi nuôi dưỡng hậu duệ của Kıyan và Nöküz. Qua bốn thế kỷ, con cháu họ sinh sôi nảy nở, đàn gia súc ngày càng đông, đến mức Ergenekon không còn chứa nổi. Con đường tổ tiên từng đi qua đã bị lãng quên. Họ triệu tập hội đồng và quyết tâm: “Tổ tiên chúng ta kể rằng ngoài Ergenekon có những vùng đất rộng lớn, những quê hương tươi đẹp. Hãy tìm lối qua các ngọn núi, rời khỏi Ergenekon. Ai là bạn, chúng ta sẽ làm bạn; ai là thù, chúng ta sẽ làm thù.”
Nhưng các ngọn núi xung quanh quá hiểm trở, không lối thoát. Một thợ rèn tài ba phát hiện một mỏ sắt trong núi và đề xuất làm tan chảy nó để mở đường. Nghề rèn sắt, vốn là niềm tự hào của tổ tiên Gök-Türk, giờ trở thành chìa khóa cho sự tự do. Người Turk xếp củi và than quanh núi, làm bảy mươi cái bễ (một dụng cụ truyền thống dùng để thổi khí vào lò lửa, giúp tăng nhiệt độ và duy trì ngọn lửa mạnh để nấu chảy kim loại) từ da thú, đặt ở bảy mươi vị trí. Họ châm lửa, thổi bễ, và với sự giúp đỡ của Thượng đế, ngọn núi sắt tan chảy, mở ra một con đường đủ cho một con lạc đà chở hàng đi qua. Đúng lúc ấy, một con Bozkurt lông xám xuất hiện, không ai biết từ đâu. Con sói đứng hiên ngang, dẫn đầu đoàn người. Dưới sự dẫn dắt của Bozkurt, người Turk rời khỏi Ergenekon vào ngày 21 tháng 3 – ngày lễ Nevruz, biểu tượng của sự tái sinh.
Dẫn đầu đoàn người là Börteçine (nghĩa là “Sói Xám”), thuộc dòng dõi Kayı Han. Börteçine gửi sứ giả đến các vùng đất, thông báo rằng người Turk đã trở lại. Một số chào đón, công nhận ông là Hãn (“Hãn” -hay khan, kagan, kağan- là một danh xưng dùng để chỉ vị lãnh đạo tối cao, thường là vua, hoàng đế hoặc thủ lĩnh của một bộ lạc, quốc gia hoặc đế quốc); một số chống đối, nhưng tất cả đều bị đánh bại. Người Turk thiết lập quyền bá chủ trên khắp bốn phương, tiếp nối hào quang của đế quốc Gök-Türk. Mỗi năm, vào ngày rời khỏi Ergenekon, họ tổ chức lễ lớn, nung sắt và đập nó trên đe, tưởng nhớ hành trình gian khó và vinh quang.
Truyền thuyết Ergenekon có vị trí riêng biệt trong các sử thi Turk vì ảnh hưởng kéo dài hàng thế kỷ. Ngay cả ngày nay, dấu ấn của nó vẫn hiện hữu trong phong tục và truyền thống ở các ngôi làng miền núi Anatolia. Truyền thuyết này được xây dựng dựa trên Truyền thuyết Bozkurt, mở rộng câu chuyện từ sự tái sinh của một cá nhân thành sự lớn mạnh của cả dân tộc. Hang động trong Truyền thuyết Bozkurt, nơi cậu bé được nuôi dưỡng, như tiền thân của thung lũng Ergenekon, đều là những “tử cung” thần thoại nơi người Turk được sinh ra và trưởng thành. Hơn nữa, nghề rèn sắt, một đặc trưng của người Gök-Türk, là sợi dây kết nối hai truyền thuyết. Tổ tiên Gök-Türk, sống ở dãy núi Altai và Sayan giàu quặng sắt, đã gia công thép tốt nhất, chế tạo vũ khí và công cụ nông nghiệp, trong khi người Mông Cổ thời kỳ đầu không biết đến nghề rèn. Điều này khẳng định rằng Ergenekon là một truyền thuyết Turk, dù sau này bị “Mông Cổ hóa” trong thời Thành Cát Tư Hãn.
Từ hang động của Bozkurt đến thung lũng Ergenekon, người Turk đã đi qua hành trình từ tro tàn đến vinh quang. Hai truyền thuyết, như hai chương của một đại sử thi, kể về một dân tộc không bao giờ khuất phục, luôn tìm thấy ánh sáng trong bóng tối, dưới sự dẫn dắt của con sói xám bất tử.
Thành Cát Tư Hãn có phải người thuộc
tộc Thổ không?
Thành Cát Tư Hãn (Temüjin, 1162–1227) không phải người Turkic mà là người Mông Cổ, thuộc bộ lạc Borjigin. Ông sinh ra và lớn lên ở thảo nguyên Mông Cổ, nói tiếng Mông Cổ (hác biệt rõ ràng với các ngôn ngữ Turkic như tiếng Uyghur, Kazakh, hay Thổ Nhĩ Kỳ), và lãnh đạo Đế quốc Mông Cổ. Các nguồn lịch sử như Bí sử Mông Cổ và Cami’üt-Tevarih xác nhận rõ điều này.
Sự khác biệt giữa người Turk và Mông Cổ còn thể hiện qua biểu tượng thiêng liêng. Bozkurt (sói xám) là con vật thiêng của người Turk, trong khi người Mông Cổ tôn thờ chó. Các con số thần thoại như bảy và bảy mươi trong Ergenekon cũng mang dấu ấn Turk, khác với số sáu của Mông Cổ. Như tướng quân Mạnh Hồng của triều Tống ghi trong Meng-Ta Pei-lu, người Mông Cổ học nghề rèn từ người Uyghur Turk, và trước thời Thành Cát Tư Hãn, họ thậm chí còn làm mũi tên bằng xương. Những chi tiết này củng cố cội rễ Turk của cả hai truyền thuyết.
Sự nhạy cảm của từ “Ergenekon”
Từ “Ergenekon” vốn là một truyền thuyết thiêng liêng trong văn hóa dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ, kể về hành trình hồi sinh và đoàn kết sau thất bại, biểu tượng cho lòng yêu nước và khát vọng tự do của người Turk.
Tuy nhiên, trong bối cảnh chính trị hiện đại, đặc biệt từ đầu những năm 2000, “Ergenekon” đã trở thành một từ mang tính nhạy cảm. Năm 2008, chính quyền mở cuộc điều tra quy mô lớn mang tên “Vụ án Ergenekon”, cáo buộc sự tồn tại của một tổ chức ngầm cùng tên gồm tướng lĩnh quân đội, học giả, nhà báo… bị cho là âm mưu lật đổ chính phủ. Cuộc điều tra gây rúng động dư luận, chia rẽ xã hội thành nhiều luồng ý kiến đối lập: có người tin đây là nỗ lực ngăn chặn đảo chính, trong khi số khác cho rằng đó là một cuộc thanh trừng chính trị nhằm triệt hạ phe đối lập. Nhiều năm sau, hầu hết bị cáo được tuyên trắng án vì thiếu bằng chứng rõ ràng.
Chính vì sự kiện này, từ “Ergenekon” – dù mang ý nghĩa văn hóa tích cực – nay cũng gắn liền với những diễn biến chính trị nhạy cảm. Khi sử dụng trong các tài liệu hoặc bài viết công khai, đặc biệt là trên mạng xã hội, cần lưu ý tránh khiến nó bị hiểu nhầm là một lập trường chính trị.
TIẾNG THỔ DỄ ẸC 