Nếu bạn lang thang qua miền tây Thổ Nhĩ Kỳ, giữa những vườn ô-liu rì rào trong gió tại thung lũng sông Gediz, bạn sẽ bắt gặp tàn tích lặng thinh của Sardis – thủ đô huy hoàng của vương quốc Lydia cổ đại. Sardis hiện nay nằm tại Manisa.
Tồn tại từ khoảng thế kỷ 8 TCN đến khi sụp đổ vào năm 546 TCN, Lydia từng là một đế chế hùng mạnh ở Tiểu Á (nay là phần lớn Thổ Nhĩ Kỳ). Ngày nay, ít ai còn nhớ đến Lydia, nhưng nếu bạn từng dùng một đồng xu để mua gì đó, bạn đang tiếp nối di sản của họ. Chính tại nơi này, hơn 2.600 năm trước, con người lần đầu tiên trong lịch sử đúc tiền kim loại để dùng trong giao dịch. Một hành động tưởng như nhỏ bé nhưng đã thay đổi nền kinh tế nhân loại mãi mãi.
Dòng sông vàng và truyền thuyết Midas
Theo thần thoại Hy Lạp được người Lydia lưu truyền, sông Pactolus (nay là Sart Çayı) từng mang trong dòng chảy những hạt vàng lấp lánh từ núi Tmolus. Câu chuyện bắt đầu từ vua Midas của Phrygia, người cầu xin thần Dionysus ban cho khả năng chạm vào đâu cũng hóa vàng. Nhưng phép màu ấy hóa thành tai họa: đồ ăn, nước uống, thậm chí con gái ông cũng biến thành vàng. Đau khổ, Midas cầu xin thần rút lại lời chúc. Dionysus ra lệnh: “Hãy rửa tay ở sông Pactolus.” Midas làm theo, và từ đó, cát vàng trôi theo dòng nước, mang lại sự giàu có huyền thoại cho vùng đất Lydia.
Lydia và sự hình thành
Trước khi Lydia xuất hiện trong sử sách như một vương quốc thực thụ, người dân nơi đây đã tự dệt nên cho mình hai dòng huyết thống huyền thoại: một bên là nhà Atys – con của Manes (vị thủy tổ của vùng đất Maeonia – tên cũ của Lydia), tên gọi Lydia được đặt theo Lydus – con trai của Atys; một bên là nhà Heraclid, dòng máu thần thánh mang bóng dáng của Heracles và nữ vương Omphale. Trong khi nhà Atys tượng trưng cho cội rễ, thì nhà Heraclid đem lại cho Lydia sự chính danh thần thoại – như thể xứ sở ấy là nơi mà thần linh từng đặt chân và để lại dòng giống. Nhưng như mọi huyền thoại, cuối cùng họ cũng nhường chỗ cho hiện thực chính trị, bắt đầu bằng lưỡi dao của Gyges trong bóng tối hoàng cung Sardis.
Tuy nhiên bên trên hoàn toàn là thần thoại, còn theo lịch sử – khảo cổ học thì Gyges (khoảng 687–644 TCN) là vị vua đầu tiên có bằng chứng lịch sử xác thực, qua các bia ký của người Assyria và thư từ ngoại giao.
Ngai vàng nhuốm máu của Gyges
Vương quốc Lydia thực sự vươn lên dưới triều đại Mermnad, bắt đầu với Gyges vào thế kỷ 7 TCN. Theo sử gia Herodotus, Gyges vốn là cận thần của vua Candaules (triều đại Heraclid). Trong một quyết định ngông cuồng, Candaules buộc Gyges lén nhìn hoàng hậu khi bà thay áo, khoe rằng bà là người đẹp nhất. Khi hoàng hậu phát hiện, bà giận dữ đưa ra tối hậu thư: hoặc Gyges giết vua Candaules để rửa nhục, hoặc chính ông sẽ mất mạng. Gyges chọn con đường máu, ám sát vua, lên ngôi, và cưới chính hoàng hậu ấy.
Dẫu khởi đầu đẫm máu, Gyges đã đặt nền móng cho một đế chế hùng mạnh, mở rộng lãnh thổ và tận dụng sự giàu có từ vàng và bạc để củng cố quyền lực.
Nằm ở ngã ba chiến lược giữa nội địa Tiểu Á và các cảng Hy Lạp ven biển, thủ đô Sardis của Lydia trở thành trung tâm giao thương sầm uất. Vàng từ sông Pactolus, bạc từ núi Tmolus, lụa từ phương Đông, và gốm sứ từ phương Tây hội tụ tại đây. Dưới triều đại Mermnad, Lydia không chỉ giàu có về tài nguyên mà còn về văn hóa, hấp thụ ảnh hưởng từ Hy Lạp, Phrygia và các nền văn minh láng giềng.
Alyattes – Vị vua rực lửa của Lydia
Alyattes – chắt nội của Gyges lên ngôi khi Lydia đang chìm trong hỗn loạn: các bộ tộc du mục từ phương bắc tràn xuống, thủ đô Sardis bị tàn phá, vua bị giết hoặc mất tích trong chiến trận, dân chúng hoảng loạn.
Chẳng bao lâu sau khi lên ngôi, Alyattes là người dập tắt vĩnh viễn bóng ma Cimmeria, một thế lực từng hủy diệt Phrygia và làm rung chuyển cả Tiểu Á trong hơn nửa thế kỷ.
Với chiến thắng ấy, Alyattes trở thành người giải phóng và cứu tinh, và Lydia thay vì chỉ là một vương quốc phòng thủ, bắt đầu vươn lên như một đế chế bá chủ vùng tây Anatolia.
Dưới triều Alyattes, Lydia đúc ra những đồng tiền kim loại đầu tiên trên thế giới bằng electrum (hợp kim tự nhiên giữa vàng và bạc). Đồng tiền được đóng dấu hình đầu sư tử, biểu tượng của hoàng gia Lydia, mang trong mình quyền lực và uy tín của quốc vương.
Một trong những chương kỳ vĩ nhất trong cuộc đời Alyattes là cuộc chiến tranh kéo dài 5 năm với đế chế Median ở phía đông (tiền thân của đế chế Ba Tư).
Hai bên giằng co ở vùng Cappadocia và thung lũng Halys. Nhưng vào năm 585 TCN, trong một trận đánh khốc liệt, một hiện tượng nhật thực toàn phần đột ngột xảy ra giữa ban ngày.
Cả hai quân đội đều sợ hãi, tin rằng đó là điềm báo từ thần linh. Họ lập tức ngừng chiến, và một hiệp ước hòa bình được ký kết, trung gian là vua Nebuchadnezzar II của Babylon. Để củng cố hòa bình, Alyattes gả con gái mình Aryenis cho hoàng tử Astyages của Media.
Herodotus gọi đây là Trận chiến nhật thực, một trong những sự kiện thiên văn – chính trị nổi tiếng nhất thời cổ đại.
Alyattes qua đời ngay sau đó, vào khoảng 585 TCN, để lại vương quốc trong thời kỳ cực thịnh cho con trai ông Croesus, người kế tục cha mình đưa Lydia bước vào thời kỳ huy hoàng cuối cùng.
Mộ phần của Alyattes, được xây dựng tại Bin Tepe gần Sardis, là một trong những lăng mộ lớn nhất thế giới cổ đại, chỉ sau kim tự tháp Ai Cập – cao hơn 60 mét, bao quanh bởi hàng trăm tumulus nhỏ của hoàng tộc.
Croesus: Huyền thoại giàu có chạm đỉnh vinh quang
Croesus (trị vì khoảng 560–546 TCN) có thể coi là nhân vật chính trong triều đại Lydia. Ông đưa vương quốc lên đỉnh cao quyền lực và sự giàu có. Tương truyền, Croesus sở hữu tài sản khổng lồ, đủ để dát vàng lên tường thành Sardis, cúng dường những tượng vàng ròng nặng hàng tấn cho đền Delphi và khiến cả thế giới Hy Lạp kinh ngạc. Thành ngữ “giàu như Croesus” ra đời, trở thành câu nói cửa miệng trong tiếng Anh và lan tỏa khắp châu Âu, tồn tại đến tận hôm nay.
Nhưng sự giàu có không đi đôi với sự bất khả chiến bại. Croesus, dù tài năng, lại bị định mệnh và chính sự tự tin của mình dẫn dắt đến bi kịch.
Lo ngại đế chế Ba Tư trỗi dậy ở phía đông, Croesus gửi sứ giả đến đền thờ thần Apollo tại Delphi- trung tâm tiên tri lừng danh nhất thế giới cổ. (Delphi hiện nay nằm ở vùng Phocis trung Hy Lạp, cách Athens 180km. Người Hy Lạp cổ đại tin rằng Delphi là cái rốn của thế giới). Croesus hỏi:
“Nếu ta đem quân đánh Ba Tư, kết cục sẽ ra sao?”
Nữ tư tế Pythia đáp:
“Nếu ngươi tấn công, một đế chế vĩ đại sẽ sụp đổ.”
Tin rằng lời sấm báo trước chiến thắng, Croesus vượt sông Halys, đối đầu Cyrus Đại đế. Nhưng sau hàng loạt trận thua, quân Lydia tan rã, Sardis bị bao vây và thất thủ năm 546 TCN. Lời sấm ứng nghiệm: một đế chế vĩ đại sụp đổ, nhưng chính là Lydia.
Sau thất bại, Lydia bị sáp nhập vào đế chế Achaemenid của Ba Tư, trở thành một satrapy (tỉnh). Sardis vẫn là trung tâm hành chính quan trọng, nhưng ánh hào quang độc lập của Lydia đã tắt. Dẫu vậy, di sản của họ sống mãi: chúng ta vẫn dùng tiền xu- phát minh của họ. Và sông Pactolus vẫn chảy, dù không còn mang theo vàng, nó vẫn là chứng nhân lặng lẽ cho một đế chế từng thách thức thần linh.
Một số sự thật thú vị về Lydia
- Một vương quốc nữ quyền kín đáo
Điều thú vị là, phụ nữ Lydia thời cổ đại được miêu tả là độc lập và có vị thế cao hơn phụ nữ Hy Lạp cùng thời. Sử gia Herodotus từng nhận xét phụ nữ Lydia có thể tự do mua bán, sở hữu tài sản và điều hành công việc buôn bán: một điều hiếm thấy ở thế giới cổ đại.
Một số học giả hiện đại thậm chí đặt giả thuyết rằng nguồn gốc nữ thần mẹ Kybele (vốn phổ biến ở Phrygia) có thể đã hòa nhập và phát triển mạnh tại Lydia thành một hình mẫu nữ thần quyền lực, phần nào phản ánh vị thế thực tế của phụ nữ Lydian.
- Đồng tiền đầu tiên
Mặc dù Lydia là nơi phát minh ra tiền xu kim loại, nhưng ban đầu, đồng tiền electrum lại gặp một vấn đề khá dở khóc dở cười khi không ai biết giá trị thực của nó là bao nhiêu.
Electrum là hợp kim tự nhiên của vàng và bạc, nhưng tỷ lệ mỗi kim loại không đồng nhất giữa các đồng xu. Người buôn bán thường không tin tưởng vào giá trị cố định, nên lại phải cân và kiểm tra như cũ. Vua Croesus sau này đã cải cách hệ thống, cho đúc riêng đồng tiền vàng và đồng tiền bạc, có ký hiệu xác định, đặt nền móng cho đơn vị tiền tệ chuẩn hóa đầu tiên.
- Tôn giáo
Người Lydia không có hệ thống thần thoại riêng biệt rõ ràng như Hy Lạp hay Hittite, nhưng họ hấp thụ và đồng hóa rất nhiều tín ngưỡng xung quanh. Ngoài nữ thần Kybele được tôn sùng như mẹ đất gắn với sinh sản, mùa màng, họ cũng thờ các vị thần Apollo, Artemis, và các thần linh thiên nhiên (suối, núi, cây cổ thụ).
Nhiều học giả cho rằng Delphi và Sardis từng có liên hệ tôn giáo đặc biệt, thể hiện qua việc Croesus cúng dường vô số lễ vật bằng vàng đến Delphi, không đơn thuần chỉ là cầu thần giúp chiến thắng, mà còn là khẳng định vị thế “vua thần thánh hóa” của chính mình trong thế giới Hy Lạp.
- Sardis
Sardis, thủ đô Lydia, không chỉ là nơi đúc tiền và thờ thần, mà còn là một đô thị đa văn hóa độc đáo. Đây là nơi giao thoa giữa văn hóa Anatolia, Hy Lạp và Ba Tư. Sau khi Lydia sụp đổ, Sardis không hề bị phá hủy, mà tiếp tục phồn thịnh dưới tay người Ba Tư, rồi sau đó là Alexander Đại đế và La Mã.
Bạn có thể xem Sardis như một thành Troy khác của Anatolia: từng bị lãng quên, nhưng mang trong mình những tầng văn hóa chồng chất, huyền thoại và lịch sử đan xen.
TIẾNG THỔ DỄ ẸC 