Anatolia hai thế kỷ chia cắt hậu Alexander

1. Cái chết của Alexander Đại Đế

Khi Alexander Đại Đế qua đời bất ngờ tại Babylon vào năm 323 TCN, đế chế rộng lớn mà ông xây dựng chưa đầy một thập kỷ rơi vào tình trạng không người kế vị rõ ràng. Con trai của ông còn quá nhỏ, và Alexander chưa từng chỉ định người thừa kế chính thức. Truyền thuyết kể rằng khi các tướng lĩnh hỏi ai sẽ là người kế vị, Alexander chỉ đáp: “Cho kẻ mạnh nhất”.

Cái chết của ông, có lẽ là do sốt rét, thương hàn hoặc thậm chí bị đầu độc, đến nay vẫn còn là bí ẩn, đã để lại một khoảng trống quyền lực không thể lấp đầy.

2. Thời kỳ Hellenistic (Hy Lạp hóa) bắt đầu

Từ sau cái chết của ông bắt đầu thời kỳ được gọi là “Hellenistic” hay “Hy Lạp hóa”, một giai đoạn lịch sử kéo dài từ năm 323 TCN đến khoảng năm 31 TCN, khi văn hóa, ngôn ngữ và tư tưởng Hy Lạp lan rộng ra khắp Trung Đông, Bắc Phi và Tiểu Á.

Hellenistic là thời kỳ của các cuộc chiến kế vị và là kỷ nguyên giao thoa văn minh lớn nhất thời cổ đại, trong đó Anatolia đóng vai trò trung tâm.

3. Antigonos Độc Nhãn và vùng trung tâm Anatolia

Ban đầu, sau Hội nghị Babylon năm 323 TCN, vùng trung tâm và tây nam Anatolia được giao cho Antigonos Moxophthalmos (“Antigonos Độc Nhãn”), một trong những tướng dày dạn nhất của Alexander. Ông kiểm soát các vùng Phrygia (nay là khu vực Afyonkarahisar – Eskişehir), Lycia (nay thuộc Antalya) và Pamphylia (thuộc khu vực ven biển Antalya), đồng thời mở rộng ảnh hưởng dần về phía tây. Trong khi đó, các khu vực như Bithynia (tương ứng vùng Bursa – Kocaeli ngày nay) ở tây bắc vẫn duy trì được mức độ tự trị nhất định dưới các lãnh chúa bản địa, còn vùng Ionia (nay là İzmir và vùng ven biển phía tây) rơi vào tay nhiều tướng lĩnh khác nhau, tùy theo thời điểm.

4. Các Diadochoi và trận Ipsus

Thập kỷ đầu sau cái chết của Alexander là một chuỗi các liên minh tan hợp giữa những Diadochoi – “những kẻ kế vị”. Antigonos Độc Nhãn nổi lên như kẻ mạnh nhất, với tham vọng thống nhất toàn bộ đế chế. Ông liên tiếp đánh bại các đối thủ và kiểm soát phần lớn Anatolia. Tuy nhiên, chính sự trỗi dậy quá nhanh ấy khiến các Diadochoi khác liên minh chống lại ông. Trận chiến định đoạt diễn ra tại Ipsus ở Phrygia năm 301 TCN. Antigonos tử trận, và lãnh thổ của ông bị chia cắt giữa những kẻ chiến thắng.

5. Lysimachos, Ptolemaios và Seleukos

Sau trận Ipsus, vùng tây bắc Anatolia rơi vào tay Lysimachos, vua xứ Thrace, người thiết lập quyền lực mạnh mẽ từ Bithynia đến Ionia (nay là İzmir). Phần lớn vùng duyên hải phía nam rơi vào tay Ptolemaios, vua Ai Cập, người kiểm soát cả đảo Cyprus và các thành phố cảng chiến lược như Halicarnassus (nay là Bodrum) và Xanthos (nay thuộc tỉnh Muğla). Phần đông Anatolia – bao gồm Cappadocia (nay là vùng Nevşehir – Kayseri), Phrygia nội địa và vùng biên giới gần Armenia – được giao cho Seleukos I Nikator, người sáng lập đế chế Seleukid, một trong những thế lực lớn nhất thời kỳ Hellenistic.

6. Sự nổi lên của Pergamon

Tuy nhiên, quyền lực của các Diadochoi không bao giờ bền vững. Sau cái chết của Lysimachos trong trận Corupedium năm 281 TCN (gần Sardis – nay là Manisa), một khoảng trống quyền lực lại xuất hiện ở vùng tây bắc Anatolia. Trong khoảng trống ấy, một vương quốc mới nổi lên: vương quốc Pergamon.

Pergamon (nay là Bergama, tỉnh İzmir), ban đầu chỉ là một pháo đài thuộc quyền kiểm soát của Lysimachos, nhanh chóng giành được độc lập dưới sự lãnh đạo của Philetaerus – một cựu tướng được giao giữ kho báu. Philetaerus khôn ngoan giữ thái độ trung lập trong các cuộc xung đột lớn và xây dựng nền tảng cho một triều đại riêng – triều Attalids. Những người kế vị ông như Eumenes I, Attalos I và Eumenes II đã đưa Pergamon từ một pháo đài trở thành một trong những trung tâm văn hóa, nghệ thuật và quân sự rực rỡ nhất thế giới Hy Lạp hóa. Pergamon nổi tiếng với thư viện vĩ đại – đối trọng với Alexandria – và đền thờ hoành tráng, tượng đài chiến thắng ghi dấu cuộc kháng chiến chống lại người Galat, một tộc người Celt di cư từ Trung Âu vào trung tâm Anatolia trong thế kỷ 3 TCN.

7. Người Galat và vùng Galatia

Người Galat, sau khi xâm nhập vùng Phrygia và Cappadocia, lập nên một thế lực bán du mục tại vùng đất sau này gọi là Galatia – nay là khu vực Ankara và Yozgat. Họ không lập vương quốc theo mô hình Hy Lạp hóa mà tổ chức thành các bộ tộc chiến binh, sống nhờ cống nạp từ các thành bang Hy Lạp hóa yếu hơn. Tuy là kẻ gây loạn ban đầu, nhưng người Galat dần được công nhận như một thực thể chính trị, và sau này chính La Mã cũng thiết lập tỉnh Galatia từ vùng đất của họ.

8. Seleukid suy yếu và trận Magnesia (hình gợi ý: chân dung Antiochos III, bản đồ Seleukid sau Magnesia, tượng núi Nemrut – Commagene)

Ở phía đông, đế chế Seleukid của Seleukos và con cháu ông tiếp tục duy trì ảnh hưởng trên một phần lớn Anatolia, đặc biệt là Cappadocia, Cilicia (nay là Adana – Mersin) và Commagene (nay là vùng Gaziantep – Adıyaman). Tuy nhiên, do phải đối đầu liên tục với Ptolemaios ở phía nam và các quốc gia nổi dậy ở phía tây, đế chế Seleukid ngày càng suy yếu. Việc Antiochos III Đại đế bị La Mã đánh bại trong trận Magnesia năm 190 TCN (gần Salihli, Manisa) đã chấm dứt ảnh hưởng của Seleukid ở phía tây Anatolia, buộc họ phải rút về phía đông sông Taurus.

9. Pergamon cực thịnh và sự can dự của La Mã

Sau trận Magnesia, La Mã không trực tiếp cai trị vùng đất này, mà trao quyền kiểm soát cho đồng minh Pergamon, mở rộng lãnh thổ của vương quốc này đến mức lớn nhất. Trong khi đó, các vương quốc khác như Bithynia ở tây bắc (Bursa – Kocaeli), Cappadocia ở trung đông và Pontus (nay là vùng Amasya – Tokat- Samsun – Trabzon) ở ven Biển Đen tiếp tục tồn tại độc lập với mức độ Hy Lạp hóa khác nhau. Một nhân vật đáng chú ý sau này chính là Mithridates VI của Pontus, kẻ thù lớn nhất của La Mã ở Tiểu Á vào thế kỷ 1 TCN, nhưng đó đã là câu chuyện của một thời kỳ khác.

Giai đoạn chia cắt hậu Alexander kết thúc vào năm 133 TCN, khi Attalos III – vị vua cuối cùng của vương quốc Pergamon qua đời mà không có người thừa kế. Trong một quyết định gây bất ngờ, ông để lại toàn bộ vương quốc cho La Mã trong di chúc, nhằm tránh nội chiến. La Mã, vốn đã can dự sâu vào vùng này qua các liên minh, tiếp nhận món quà ấy và lập nên tỉnh Asia – tỉnh La Mã đầu tiên tại Anatolia. Đây là dấu mốc mở đầu cho thời kỳ cai trị kéo dài hàng thế kỷ của La Mã trên vùng đất từng là tâm điểm của tranh đoạt Hellenistic.